Ontwikkelingspsycholoog Steven Pont:
Steven Pont: 'Over opvoeden hoef je je niet zo druk te maken'
Nooit eerder in de geschiedenis werd er zoveel waarde gehecht aan opvoeding. Kinderen zijn het middelpunt van onze aandacht en er wordt aan alle kanten op ze gelet. Presteren ze wel volgens de norm, hebben ze geen ontwikkelingsstoornis, en wanneer mogen ze zelf op de fiets naar school? De Amerikaanse journaliste Hara Estroff Marano waarschuwde in haar boek A Nation of Whimps voor een generatie van ‘watjes’: kinderen die door al die ouderlijke aandacht overbeschermd worden, die niet geleerd hebben met frustraties en tegenslagen om te gaan en die daardoor zullen uitgroeien tot verwende (jong)volwassenen.
Overdreven? De Nederlandse ontwikkelingspsycholoog Steven Pont vindt van niet. Ook hij ziet een steeds sterkere neiging bij ouders om zich teveel op het welzijn van hun kinderen te werpen. Zijn artikel over ‘hyperouders’ in de Volkskrant eerder dit jaar zorgde voor nogal wat beroering. Aanleiding voor het stuk was Ponts onderzoek onder personeel van kinderdagverblijven. Daaruit bleek dat de leidsters 20 procent van de ouders als hyperouders zou betitelen. Ouders die niet willen dat hun kind buiten speelt omdat hij zich zou kunnen bezeren. Ouders die klagen omdat hun peuter ruzie gehad heeft met een ander kind (‘Terwijl het normaal is dat kinderen in een crèche elke 6 a 9 minuten een conflict hebben’, aldus Pont). En ouders die bij hun kind een schema leveren over hoe er met hem omgegaan moet worden.
Als ontwikkelingspsycholoog wil Pont een nuchter tegengeluid te laten horen. Want teveel aandacht, vindt hij, daar zijn kinderen dus echt niet bij gebaat. Hun ouders ook niet trouwens.
Is het niet normaal dat ouders hun kinderen willen beschermen?
‘Jawel hoor, maar je ziet steeds vaker ouders die hierin doorschieten. Die zien de wereld als een grote gevaarlijke plek waartegen je je kind moet beschermen. Kinderen mogen niet meer vallen of builen en schrammen oplopen. Door die overbescherming onthouden ze hun kinderen ervaringen. Als je voortdurend roept: “pas op, niet doen, schei uit”, dan leren kinderen niks. De gevolgen? Een gebrek aan zelfstandigheid, aan doorzettingsvermogen, onzekerheid, bangigheid en een algemeen gebrek aan zelfredzaamheid.’
Ouders doen dat wel met de beste bedoelingen.
‘Zou kunnen, maar ik vind ‘t een vorm van verwaarlozing. Verwaarlozing van de ontwikkeling van je kind. Je kind niet de kans geven zich op een normale manier te ontwikkelen. Het lijkt erop dat kinderen, net als de andere onderdelen van het leven, geperfectioneerd moeten worden. Het kind als project. Met als gevolg veel te veel aandacht voor z’n mogelijkheden. Prestaties worden steeds belangrijker. Vroeger kon je als zoon van de bakker ook bakker worden. Misschien wel de beste bakker die er was, maar toch, bakker. Nu is die sociale migratie veel groter. Naar boven, maar ook naar beneden. Ook als professor- of als artsenkindje, kun je naar beneden. Het succes van de kinderen straalt natuurlijk af op het succes van de ouders. Ouderschap wordt hoog aangeslagen, dus het perfecte kind is het gevolg van het perfecte ouderschap.
Waar komt dat idee van het perfecte ouderschap eigenlijk vandaan?
‘Ik denk dat dat meerdere oorzaken heeft. Kennelijk zitten we op een niveau van welvaart waarbij alle basisdingen wel klaar zijn. Iedereen heeft genoeg te eten, een dak boven z’n hoofd, voldoende geld. Dan worden de kleinere dingen steeds belangrijker. Bovendien zijn er natuurlijk per gezin minder kinderen. Als je zeven eieren in je mandje hebt, en er zit in één een barstje, denk je alla. Maar als je één gebarsten ei hebt in een mandje van twee, dan is de helft van je productie mislukt. Mijn overgrootmoeder had veel meer kinderen en die deed de opvoeding er een beetje bij. Het is nu een soort sport geworden. Iets waarin je goed en slecht kan zijn en waarin je kunt trainen, excelleren en falen.’
Het kind is maakbaar geworden.
‘Ja, de maatschappij is niet maakbaar gebleken, we zitten nu in de fase dat het individu maakbaar lijkt. Met de juiste aanpak, de juiste zorg, de juiste begeleiding kun je het kind krijgen dat je wilt. Alsof het zo is dat alles eruit komt wat je erin stopt. Maar het is nog nooit aangetoond dat opvoeding een lineaire verbinding heeft met het resultaat van die opvoeding. In het boek Het misverstand opvoeding laat Judith Rich Harris zien dat kinderen vooral elkaar opvoeden. De sociale omgeving van je kind is veel belangrijker dan wat jij er allemaal aan doet. Je eigen invloed is indirect. Een kind is het product van een genetische pakketje, z’n omgeving en life-events. En je weet niet precies hoe die op elkaar inwerken. Een kind is met een bepaald genenpakketje geboren, je kunt als ouder een omgeving creëren die consistent is, maar er hoeft maar iets te gebeuren of de hele zaak gaat een heel andere kant op. Een kind opvoeden is als het volgen van een waterval, op het moment dat je hem beschreven hebt, is ‘ie alweer anders. Wat niet wil zeggen dat je er niet naar kunt kijken. Alleen, je moet niet denken dat je hem kunt definiëren, of vast kunt grijpen. En dat maakt het ingewikkeld en boeiend tegelijk.’
Zijn er gouden regels, dingen die je als ouder beslist wel of niet moet doen?
‘Je moet je kind niet slaan, zou er één kunnen zijn. Daar zijn we het hier in Nederland redelijk over eens. Maar een vriendin van mij ging naar een klein dorpje in Afrika. Daar zag zij de moeders hun kinderen behoorlijk in elkaar meppen. Waarop ze een bijeenkomst belegde om die moeders te vertellen dat dat toch echt niet kon. Zelf woonde ze met haar kinderen ook in dat dorp, en op een gegeven moment zette ze een van die kinderen even op de veranda om hem te straffen. Nou, ze werd bijna gelyncht. Want wat wij bij slaan hebben, hebben zij bij je kind isoleren. In een wij-cultuur je kind alleen zetten, dat doe je niet. Het isoleren van je kind wordt daar veel meer als mishandeling gezien dan het af en toe een klap geven.’
Alles is relatief
‘In die zin zijn er dus ook geen vaste opvoedregels. Er zijn tijden geweest waarin je afgestraft werd als je veel van je kinderen hield. Als je er zeven van de tien verloor, werd je gek als je je teveel aan ze hechtte. Dus eerst maar eens even kijken of ze hun vijfde wel haalden. En op hun zesde gingen ze gewoon de mijnen in. Een kind was geen kind. Dus ook opvoedingsidealen verschuiven voortdurend.’
Maar wat moet je dan doen als ouder?
‘Gewoon nuchter zelf na blijven denken. En nagaan hoe het voelt. Je moet kinderen niet volledig vrij laten en je moet er niet oprammen. Ergens in het grijze gebied daartussen bevindt zich de opvoeding. En dat is twijfelen, dat hoort erbij. Het enige wat ik adviseer is: twijfel maar aarzel niet. Twijfel over opvoeding, omdat je kind veranderd is op het moment dat je het te pakken denkt te hebben. Twijfel bijvoorbeeld over of je kind al alleen kan oversteken of niet. Maar aarzel niet in je beleid, in je handeling ten opzichte van je kind. Hoewel, daar gaat ie weer, je nooit honderd procent consequent kunt zijn. Je bent ook maar een mens.
Waarover hoef je je echt niet druk te maken?
‘Nou eigenlijk over alles wat niet levensbedreigend is, waarmee geen permanente schade wordt berokkend. Ga maar eens na hoeveel correcties een kind per dag krijgt: zet dat kopje nou niet op de rand, hou je ijsje goed vast anders valt het. Als je dat laat gebeuren, dan leert zo’n kind dat hij er de volgende keer op moet letten. Anders leert hij alleen maar om naar jou te luisteren, niet om zelf onderdeel uit te maken van een proces. Je wordt groot van je verdriet. Als je ijsje is gevallen, denk je: dat overkomt me niet nog een keer. Maar na negen keer luisteren naar je moeder, gebeurt het de volgende keer nog.’
Kinderen moeten dus iets ondervinden of ervaren.
‘Laat ze inderdaad maar ondervinden. Zit er niet bovenop. Alleen als het echt noodzakelijk is. Mijn stelling is dat elk kind voor z’n 18e minstens een keer aan de dood ontsnapt. Als het niet drie keer is. Hoe voorzichtig je ook bent, maakt niet uit. Dus ga daar nou maar gewoon vanuit. Een van mijn kinderen is een keer bijna gestikt, er is er een bijna verdronken en die zijn vijf en zes. Om de angst niet te laten regeren is het goed om dat maar vaak te bedenken.’
Alles moet tegenwoordig positief zijn en stimulerend. De vraag is of dat wel zo goed is. Frustratie kweekt frustatietolerantie. We weten allemaal dat tussen je 18e en je 80e frustratietolerantie een groot goed is en daarom bestaat de perfecte opvoeding ook niet. Want als ‘ie perfect is, komt een kind geen frustraties tegen. Er moeten ook ervaringen zijn die minder geweest zijn, maar die je hebt opgelost. Of waarmee je hebt leren leven. Het kunnen accepteren van de dingen waar je geen invloed op hebt is ook een van de levenskunsten. Het slechtste is als je als ouder alles vastlegt en onder controle wilt houden. Vanuit het idee: “En nu weet ik het, en dat ga ik eens lekker zes jaar volhouden.” Iets wat nu even werkt, hoeft niet meer te werken over twee jaar. Er zijn ouders die ontregeld raken omdat het kind niet meer mee wil naar oma. Die kijken niet naar zijn ontwikkeling. Hij vond het leuk bij oma toen hij negen was, maar nu is hij twaalf en is dat veranderd. Dus durf los te laten. Opvoeden is het herzien van zekerheden. Je weet het even, en dan is het weer weg. Kijk naar je kind, laat het dingen ervaren en zit er vooral niet bovenop. Dan komt het allemaal wel goed.’
Pont is vader van twee jongens van vijf en zes jaar.
www.kinderopvangacademie.nl (met gratis online colleges over ontwikkelingspsychologie)
www.systeemtheorie.nl
www.stevenpont.nl
Bestel via bol.com
A Nation of Wimps
Hara Estroff Marano
Bestel via bol.com
Bestel via bol.com
Alle liefde is economie
Steven Pont
Boek: Schoon schip in huis en hoofd
Help, ik moet op mediadieet!
Ruimte: Het nieuwe moeten
.moet dat eigenlijk wel?
Simpel koken Nigell Expres(s)
Column Karin Bosveld
Vierkante ogen
Column Feikje Breimer