Ap Dijksterhuis:

Ap Dijksterhuis: ‘Over ingewikkelde keuzes kun je beter niet nadenken’

Ap Dijksterhuis, hoogleraar sociale psychologie, is zich gedurende zijn wetenschappelijke loopbaan steeds meer voor het onbewuste gaan interesseren. Hij kwam er achter dat het onbewuste ons veel meer stuurt dan we denken. Als we meer op ons onbewuste vertrouwen, kunnen we het leven een stuk simpeler houden.

Download PDF - (578 kB)
Tekst: Karin Bosveld

Waarom is het onbewuste volgens jou veel belangrijker dan het bewuste?

‘Mensen blijken veel meer op het onbewuste en op emoties te vertrouwen dan men geneigd is te denken. Vooral economen denken dat beslissingen heel rationeel gemaakt worden, maar dat is dus vaak helemaal niet zo. En dat is ook niet zo gek, want de capaciteit van het onbewuste is ongeveer 200.000 keer zo groot als die van het bewuste. Het onbewuste kan veel meer informatie aan. Het bewuste kan juist op een gegeven moment de informatie helemaal niet meer op een rijtje krijgen. Vooral bij complexere keuzes, gaat het zich dan noodgedwongen concentreren op één of twee aspecten. Meestal de aspecten die het makkelijkst te verbaliseren zijn. Maar dat zijn niet noodzakelijkerwijs de meest belangrijke factoren voor die bepaalde beslissing. Daarom is het beter om ergens een nachtje over te slapen en je onbewuste zijn werk te laten doen, dan om eindeloze lijstjes met voors en tegens te maken en een rationele afweging te proberen te maken. Uit ons onderzoek is namelijk gebleken dat hoe meer mensen nadenken over een beslissing, hoe slechter ze hun afweging gaan maken.

Mensen zijn geneigd om over complexe dingen langer na te denken, maar dat moeten ze dus juist niet doen. Neem zoiets belangrijks en complex als het kopen van een huis. In zo’n afweging spelen zoveel factoren mee, dat je bewuste het heel moeilijk op een rijtje kan krijgen. Meestal kom je op een gegeven moment een huis binnen en voelt het direct goed. Maar dan moet je voor jezelf rechtvaardigen waarom je dat huis zou kopen. Als er dan een paar goed te verbaliseren nadelen zijn, kan dat je beslissing heel sterk beïnvloeden. Naarmate je er langer bewust over nadenkt, gaan die paar nadelen steeds zwaarder wegen. Terwijl we in het onderzoek zagen dat mensen die hun keuze voor een huis wel maakten zonder die rationele afwegingen, achteraf tevredener waren met hun beslissing.’

Herken je het verlangen naar rust en eenvoud, bij jezelf of om je heen?

‘Niet bij mezelf, maar ik zie wel dat de druk in de moderne maatschappij enorm is toegenomen. Ik denk dat een overvloed aan keuzes daar een belangrijke rol in speelt. Velen, waaronder politici en marketeers, denken dat dat goed is, maar je doet mensen er geen plezier mee. In tegendeel, op een gegeven moment leidt een teveel aan keuzes ertoe dat mensen niet meer kiezen. Zoals met die zorgverzekering vorig jaar; de plannenmakers denken serieus dat mensen massaal de moeite nemen om al die verzekeringen naast elkaar te leggen en af te wegen. Daar willen mensen helemaal niet over nadenken! Er zijn helemaal niet zoveel dingen waar mensen zin in hebben om over na te denken. Ik had voorspeld dat nog geen 10 procent zou switchen, nou, dat is toch wat meer geworden, maar velen hebben net als ik de default gekozen: als wij niets van u horen, gaan wij er vanuit dat u uw huidige verzekering wilt handhaven…’

Wat is een goede keuzestrategie?

‘Het idee heerst dat keuzes beter worden naarmate je er langer over nadenkt. Dat is onzin. Over ingewikkelde zaken moet je niet teveel bewust nadenken. Dat heeft geen zin, want het bewuste kan alle factoren die je wilt of moet afwegen niet aan. Dus kiest het er één of twee uit, en dat zijn de meestal de factoren die het makkelijkst onder woorden te brengen zijn. Dat zijn niet per se de belangrijkste factoren. Dus is het helemaal niet gezegd dat je op die manier de beste afweging maakt. In tegendeel, het is gevaarlijk, omdat die aspecten van je beslissing waar je je aandacht op vestigt in je hoofd ook steeds belangrijker worden, terwijl ze dat niet perse hoeven te zijn. Het onbewuste heeft een veel grotere capaciteit en kan al die informatie wél verwerken. Dus: verzamel alle benodigde informatie, en vergeet het dan even. Ga iets anders doen, slaap er een nachtje, of een paar nachtjes, over. Stel een deadline, en laat je onbewuste het werk doen. Onbewust nadenken, noem ik dat. De verzamelde informatie moet door het onbewuste wel verwerkt en gecategoriseerd, en op zijn waarde beoordeeld worden, en daar heeft het even tijd voor nodig. Beslissingen die op die manier worden genomen, zijn vaak de beste. Mensen zijn over hun onbewuste keuzes achteraf ook het meest tevreden. Tevredener ook, dan mensen die een belangrijke beslissing direct namen, op gevoel. De tijd nemen voor onbewust nadenken verhoogt de kwaliteit van de beslissing.’

Hoe weet je dat, dat dat betere beslissingen zijn?

‘Naar hoe tevreden of ontevreden mensen zijn met hun keuze kun je ze natuurlijk gewoon vragen. Maar we hebben de kwaliteit van beslissingen ook simpelweg onderzocht door mensen bijvoorbeeld op verschillende manieren voetbaluitslagen te laten voorspellen: op intuïtie, of met rationeel beredeneren. De intuïtieve voorspellingen waren beter.’

En hoe zit het met simpele keuzes?

‘Daar kun je, opmerkelijk genoeg, beter wél even over nadenken. Als het gaat om maar een paar factoren die belangrijk zijn, dan is het goed die even af te wegen. Anders maak je stomme fouten. Zo ben ik wel eens met witte ovenwanten thuis gekomen, gewoon omdat ik er in de winkel niet even bij stil had gestaan wat praktisch is. Of als ik cd’s koop: als ik door de bakken grasduin en snel pak wat me leuk lijkt, kom ik met meer cd’s thuis, waarvan ik er dan een aantal toch niet zo leuk vind. Als ik er even over nadenk, neem ik er minder mee, en ben ik er achteraf tevredener over.’

Hoe simpel of ingewikkeld is jouw leven?

‘Niet simpel en niet ingewikkeld. Maar mijn leven is niet druk. Dat komt omdat ik in de loop der jaren steeds minder dingen ben gaan doen waar ik geen zin in heb.’

Hoe versimpel je zelf?

‘Ik doe alleen wat ik echt leuk vind, en als het op een gegeven moment toch druk wordt doordat ik bijvoorbeeld veel reizen achter elkaar maak, dan neem ik even gas terug.’

Heb je een levensmotto?

‘Een levensmotto? Jee…. Nee…’

Een leidraad, iets wat je jezelf regelmatig voorhoudt?

‘Ja: maak dingen niet nodeloos ingewikkeld en denk er niet te veel over na. Ha, dus nu heb ik een levensmotto.’

Tips:

Doe alleen wat je echt belangrijk vindt.
Denk over ingewikkelde keuzes niet teveel na. Zorg wel dat je alle benodigde informatie hebt, maar ga dan iets anders doen en laat je onbewuste het werk doen. Geef je onbewuste wel een soort ‘deadline’: zeg bijvoorbeeld tegen jezelf: “Aanstaande zaterdag ga ik beslissen.”
Denk over simpele keuzes wel even rationeel na. Anders zie je praktische zaken over het hoofd en kom je bijvoorbeeld met witte ovenwanten thuis.

CV Ap Dijksterhuis

Ap Dijksterhuis (37) is hoogleraar sociale psychologie. Hij studeerde psychologie in Nijmegen, was als hoogleraar verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, en keerde vorig jaar terug naar de Nijmeegse Radboud Universiteit. Hij houdt zich vooral bezig met onderzoek naar het onbewuste.
Hij houdt van reizen, uitgaan, lezen, muziek, koken en eten, en is voetballiefhebber.

Binnenkort verschijnt zijn boek Het wijze onbewuste, waarin hij laat zien dat niet het bewuste, dat in de westerse wereld op een voetstuk staat, ons gedrag, ons denken en onze gevoelens bepaalt, maar juist het onbewuste.

Lui met een ukelele
Inspiratie
Meijke van Herwijnen: ‘Echte rust is het besef dat je goed genoeg bent’
Interview
De butsen van het leven vormen je `zelf`
Werk is maar werk
Nienke Wijnants: 'Op de grote levensvragen vind je geen antwoord'
Authentiek zijn is geen egotrip
Inspiratie Pieternel Dijkstra
Inspiratie
Stilstaan in het hier en nu