• HUIS EN GEZIN
• RELATIES
• JIJZELF
• NIEUWSBRIEF

• OPVOEDING
• WERK
• PRINCIPES
• COLUMNS

• BOEKEN

home Nieuwsbrieven de butsen van het leven vormen je `zelf`

Christien Brinkgreve

De butsen van het leven vormen je `zelf`

Deze tijd van zelfontplooiing en keuzevrijheid veronderstelt dat je jezelf kent en autonoom bent. Volgens Christien Brinkgreve geen simpele idealen. Het zelf is sociaal bepaald. En als je op zoek gaat, zul je het niet vinden. ‘Het leven zélf vormt je.’

Eigen keuze, zelfbepaling, zelfontplooiing. Het zijn de woorden van deze tijd. Een individualistische cultuur veronderstelt een autonoom zelf. Een ‘zelf’ dat de vrijheid heeft z’n eigen keuzes te maken en dat daartoe in staat is. Dat de regisseur van z’n eigen leven kan zijn en zo z’n leven kan optimaliseren, althans zo luidt de tijdgeest. Maar wat is dat zelf dan eigenlijk? Bestaat er zoiets als een onveranderlijke ‘pit’ of kern? Die je kunt zoeken en vinden, zoals veel zelfhulpboeken ons voorhouden?

Sociologe Christien Brinkgreve denkt van niet. Haar boek De ogen van de ander laat zien dat we onszelf eigenlijk altijd bekijken door de ogen van anderen. Ook al denken we dat we volkomen autonoom handelen. De stemmen en ogen van de ander vormen ons zelf. Betekent dat ook dat je je dus altijd maar moet gedragen volgens de verwachtingen en normen van de ander? Dat niet gelukkig. ‘Juist als je je ervan bewust bent waar je door bepaald bent, kun je je ervan bevrijden.’

Bestaat het ‘zelf’ dan helemaal niet?

‘In elk geval niet als een pit of kern, die overblijft als je alle lagen afgepeld hebt. Wel heb je een ‘zelfgevoel’: een beeld van en een verhaal over jezelf. Dat beeld en dat verhaal worden gevormd door de buitenwereld. Hoe je geworden bent wie je bent, dat heeft alles te maken met anderen. Je eerste zelfbesef, de ervaring dat je zelf iemand bent, heeft al te maken met de ogen van je moeder of vader. En dat gaat door met je familieleden, de vriendjes op school, etc. Je zelfgevoel afhangt van de ogen van die anderen.’

Waarom is het ‘zelf’ zo belangrijk tegenwoordig?

‘Filosofen hebben er altijd al over nagedacht. Maar de grote zoektocht naar jezelf is typisch iets van deze tijd. Vroeger werd er veel minder over nagedacht. Toen werd je leven meer bepaald door sekse, religie, afkomst en dergelijke. In collectivistische culturen is dat nog steeds zo. Naarmate mensen zich meer bevrijden van hun vaststaande rollen en de welvaart toeneemt, wordt de noodzaak en ruimte om over jezelf na te denken groter. De keuzevrijheid is enorm en ‘goed’ kiezen veronderstelt dat je jezelf kent en weet wat je wilt. Bovendien is het ‘ik’ een instrument geworden op de steeds competitievere arbeidsmarkt. Je moet je zelf kunnen presenteren, je krachten kennen en je kunnen profileren.’

Als het zelf bepaald wordt door de buitenwereld, hoe kun je dan toch het gevoel hebben dat je jezelf geweld aandoet als je voldoet aan de verwachtingen van anderen?

‘Je ervaring van jezelf is gevormd door vele anderen. Het kan zijn dat je bijvoorbeeld in een relatie of in je werk het gevoel hebt je teveel te moeten aanpassen. Dan komen de eisen en verwachtingen niet overeen met je zelfgevoel, ook al is dat eerder gevormd door de buitenwereld. Het is zeker geen onzin dat je jezelf geweld kunt aandoen door te veel te willen voldoen aan de verwachtingen. Als je jezelf blijft aanpassen aan normen die niet de jouwe zijn dan druist dat in tegen je eigen gevoel van wat goed is. Dat geldt ook voor de normen van je ouders. Die kunnen het misschien in de eerste aanleg goed gedaan hebben, maar hun eisen en verwachtingen kunnen in latere fasen van je leven zwaar op je drukken. Als je een stevig gevoel van ‘zelf’ hebt los je dat allemaal wel weer op, vaak ook weer in gesprekken met anderen. Op die manier ontwikkel je een zelfgevoel en een verhaal over wie je bent.’

De teneur is dat je jezelf altijd kunt verbeteren

‘Eigen keuze en zelfbepaling zijn een groot goed, maar ik vind het onzin dat je de auteur bent van je eigen script. Als je ervan uitgaat dat mensen de regisseur zijn van hun eigen leven, zoals socioloog Anthony Giddens zegt, dan ga je voorbij aan alle verborgen hindernissen, de ongelijkheden, kansen en wat er op je pad komt in je leven. Mensen zijn gebonden aan anderen en aan hun eigen mankementen. Je geeft ze de verkeerde illusie als je zegt dat ze hun leven kunnen maken. Dat ideaal van zelfbepaling, daar kunnen mensen heel ongelukkig van worden. Als het ze niet lukt, voelen ze zichzelf onmachtig. Ik vind niet dat je de schuld op anderen kunt schuiven, maar je eigen verantwoordelijkheid nemen, betekent zeker niet dat je het allemaal zelf in de hand hebt.’

Is dat iets wat je hebt willen relativeren door het schrijven van dit boek?

‘Absoluut. Ik vind allerlei kanten van deze cultuur heel mooi: meer keuzes en meer vrijheid, maar ik zie er ook verzwegen wrede kanten aan, de verborgen kanten van het ideaal van keuzevrijheid. Als het je niet lukt, heb je kennelijk verkeerd gekozen. Maar het is een mythe dat de wereld aan je voeten ligt. Ik zie heus wel wat voor kracht het geeft op korte termijn om te denken dat je alles zelf in de hand hebt en het is goed om te weten dat je zelf ook een aandeel hebt in het spel. Maar het idee van maakbaarheid is doorgeschoten. Mensen willen tien tips over hoe ’het te maken’. Dat miskent alle beperkingen en alle ongelijkheden Bovendien lijkt de vrijheid groter dan hij is. Hoewel je de boodschap krijgt dat je het allemaal in de hand hebt is er ook een grote sociale dwang om mee te doen, waar je je niet aan kunt onttrekken. Mensen zijn nu eenmaal door en door sociale wezens.’

Is het dan überhaupt wel mogelijk uit te maken wat jij zelf echt belangrijk vindt?

‘Ja, dat wordt steeds duidelijker in de loop van je leven Het gaat erom dat je leert te zien hoe het werkt. Door welke andere ogen jij jezelf beziet. Als je dat beter in de gaten hebt, dan kun je je er ook meer aan ontrekken. Zolang je geen inzicht hebt in de invloeden die op je werken en hoe je daarin meegaat, ben je eraan onderworpen. Als je ziet dat je je eigenlijk laat opjutten, bijvoorbeeld door de mening van een moeder van het schoolplein of je baas, dan kun je er ook wat meer afstand van nemen. Doorzie de ideaalbeelden en hoe kwellend ze kunnen zijn. Bedenk ook eens even hoeveel schijn er is en mooipraterij. En hoe je je de ogen laat uitsteken. Beslis welke strijd je wilt voeren, laat je niet altijd meeslepen. Je hoeft niet altijd te vechten en winnen. Reflecteren op jezelf is erg belangrijk. Bedenken: moet ik dat wel willen? Al die ambities en verwachtingen, ach…. Zelfbeperking is een groot goed. Je kunt niet alles. Ja, ik werd er vroeger ook razend van als m’n moeder het zei. Maar langzamerhand denk ik: daar zit veel in.’

Heb je je ook op momenten teveel gevoegd naar de verwachtingen?

‘Soms wel, maar op cruciale punten in mijn leven heb ik m’n grenzen gesteld. En als ik mezelf geen maat kon opleggen dan deden mijn kinderen dat wel. Maar als je mij dit interview twintig jaar geleden had afgenomen, was het een veel gekwelder verhaal geweest. Toen voelde ik mij ook meer gemangeld, tussen de eisen van werk en moederschap, had ik ook meer het gevoel tekort te schieten, wilde ik voldoen. Ik ken het gevoel dat het nooit genoeg is, je wordt nu eenmaal omgeven door gulzige mensen en een maatschappij die ook van alles van je vraagt. Als je kunt denken ‘’t is goed genoeg’ dan hoef je minder te voldoen. Daarom ben ik nu veel gelukkiger dan toen ik veertig was. Ik kan een aantal dingen, en die doe ik. Dit boek heb ik in drie maanden geschreven, maar het put uit mijn ervaring van jaren. Het is bewust licht en toegankelijk geschreven. Ik weet dat sommige mensen zullen zeggen: te weinig diepgang, maar dat vind ik niet terecht. Het is niet bedoeld als gedegen standaardwerk, het is meer een gids voor hoe je over het zelf kunt nadenken. Maar het kan me veel minder schelen wat mensen ervan vinden. Dat is zo’n heerlijk gevoel. Dit is wat ik wil en kan, dat is het dan. Zolang je jezelf door de ogen van misprijzende anderen blijft kijken, blijf je je iemand voelen die faalt. Dus probeer ook je eigen ogen te behouden. Dat is een cruciale kanteling van het perspectief. Toen ik kon bedenken: “in mijn eigen ogen doe ik het eigenlijk helemaal niet gek” hoefde ik minder te voldoen. Relativeren lukt steeds beter, tevreden zijn, ook met het tekort.’

Kom je niet tot de conclusie dat je jezelf pas vindt in de loop van je leven?

‘Daar komt het eigenlijk wel op neer. Je vormt een ‘zelf’ door het leven te leven en de prijzen te betalen. Je kunt wanhopig zoeken naar jezelf en jezelf willen leren kennen, maar dat is niet de manier. Je leert jezelf kennen door te butsen en te botsen, dingen uit te proberen, door te lijden, door te scheiden, door te merken dat ook veel aan jezelf ligt. Doordat je je almachtsfantasieën leert kennen, maar ook je onmacht, leer je ook jezelf relativeren: het blijft behelpen maar dat is helemaal niet zo erg, want met dat behelpen kan je een heel leuk leven hebben. Dat soort wijsheid komt met de jaren. Ik denk dat ik door alle butsen en verdriet en afzien beter weet wat ik nu waard ben. Niet alleen in de ogen van de ander, maar ook in die van mezelf. Daardoor laat ik me ook niet meer zo snel omblazen. Je voelt al die ogen wel, maar je kunt ze buiten laten staan. Dat vermogen ontwikkel je met de jaren. Het is de paradox van onze cultuur dat er op jonge leeftijd zelfkennis en authenticiteit verlangd wordt. Dat kan helemaal niet. Uiteindelijk draagt het hele leven ertoe bij dat je wordt wie je uiteindelijk bent.’
 

 

 

Stoppen met de automatische piloot
Kan Madonna echt niet meer?
Laat alle hoop varen
De zeven principes van goed opbergen
Lekkere mannen ruiken niet vies
Vallen en opstaan